دیتابیس چیست به زبان ساده؟ SQL، NoSQL، Supabase و Firebase

۲۶ آبان ۱۴۰۵ · ۱۷:۰۵ دقیقه

فصل‌های ویدیو

درباره‌ی این ویدیو

کار با یه رفرش غیب می‌شه، روی گوشی لیست خالیه، یا یه غریبه بی‌رمز کارهای همهٔ کاربرها رو می‌خونه؟ جواب هر سه: دیتابیس.توی این ویدیو یه جملهٔ SQL رو می‌خونین حتی اگه کد ننوشتین، و با یه تست یه‌دقیقه‌ای می‌بینین درِ انبار اپتون بازه یا نه.

دیتابیس چیست به زبان ساده؟ یه برنامهٔ جدا که داده‌های اپ رو مرتب و ماندگار نگه می‌داره؛ از هر دستگاهی بیاین، همون یه انباره. اگه با Claude Code، Codex یا Antigravity اپ می‌سازین، این آموزش قدم به قدم نشون می‌ده: چرا اپ با رفرش یا روی گوشی کارها رو گم می‌کنه، جدول و ردیف و ستون، کلید اصلی و کلید خارجی و دیتابیس رابطه‌ای، SQL چیست و خوندن یه query با SELECT، FROM و WHERE، INSERT و UPDATE و DELETE و جمله‌ای که بدون WHERE همهٔ ردیف‌ها رو پاک می‌کنه، Postgres و MySQL و SQLite، NoSQL و سند و collection، کی SQL و کی NoSQL، Supabase چیست و پلن رایگانش، Firebase و Firestore و پلن Spark، انتخاب بین Supabase و Firebase، کلید عمومی و کلید مخفی، Row Level Security و Security Rules، سه عادت وقتی ایجنت با دیتابیس کار می‌کنه (نقشهٔ جدول‌ها، migration، و backup با نسخهٔ آزمایشی)، و آخرش «تست غریبه» و Security Advisor. تست غریبه رو روی یه پروژهٔ واقعی و رایگان Supabase خودمون انجام دادیم: جدولی که با SQL و بدون قانون ساخته شده بود، با کلید عمومی و بدون لاگین همهٔ ردیف‌هاش رو داد؛ بعد از روشن کردن Row Level Security، همون درخواست هیچ ردیفی برنگردوند.

این ویدیو قسمت هفتم سری «آموزش‌های پایه برای وایب‌کدینگ» هستش، بعد از وایب‌کدینگ چیه، Git، ترمینال، API، وب‌اپ، HTTP و JSON.

قسمت قبل، JSON و داده (فرم‌هایی که این قسمت توی دیتابیس می‌شینن): https://youtu.be/C52WSNhmiasقسمت وب‌اپ (انبار رستوران، که این قسمت می‌ریم توش): https://youtu.be/ym1eVVjkZSwپلی‌لیست آموزش‌های پایه برای وایب‌کدینگ: https://www.youtube.com/playlist?list=PLSLBX8B5NOcI

سؤالی دارین؟ همین الان توی کامنت‌ها بپرسین.اگه این ویدیو به کارتون اومد لایک کنین، کانال رو سابسکرایب کنین و برای دوستاتون هم بفرستین که اونا هم یاد بگیرن.

Mr MP | هوش مصنوعی و کسب‌وکارhttps://mrmp.pro

اعتبار لوگوها:Supabase and the Supabase logo are trademarks of Supabase Inc.; Firebase, Cloud Firestore, Google and Google Antigravity are trademarks of Google LLC.Claude Code is a trademark of Anthropic, PBC; Codex is a trademark of OpenAI; Microsoft Excel is a trademark of the Microsoft group of companies.Postgres and PostgreSQL are registered trademarks of the PostgreSQL Community Association of Canada; MySQL and SQLite are trademarks of their owners.Their names and logos are shown only to name these products, with no affiliation or endorsement.

#دیتابیس #Supabase #وایب_کدینگ

متن کامل ویدیو

نمایش

یه کار به اپلیکیشنِ لیستِ کارها اضافه می‌کنین: «خرید نان». صفحه رو رفرش می‌کنین، و غیب شده. یا روی لپ‌تاپ همه‌چی سر جاشه، ولی روی گوشی، لیست خالیه. یا از همه بدتر: یه غریبه، بدون هیچ رمزی، کارهای همهٔ کاربرهاتون رو می‌خونه. هر سه تا، یه سؤال دارن: داده کجا نگه داشته می‌شه، و کی بهش دسترسی داره؟ جواب هر سه: دیتابیس (Database). تا آخر همین ویدیو بهتون قول می‌دم: می‌فهمین دیتابیس چیه، و جدول و ردیف و ستون یعنی چی؛ یه جملهٔ اس‌کیو‌ال (SQL) رو می‌خونین، حتی اگه تا حالا یه خط کد ننوشته باشین؛ جمله‌ای رو می‌شناسین که با یه کلمهٔ جاافتاده، کل داده رو پاک می‌کنه؛ می‌دونین چه زمانی اس‌کیو‌ال به کارتون میاد و چه زمانی نو اس‌کیو‌ال (NoSQL)؛ Supabase و Firebase رو می‌شناسین؛ و آخر ویدیو، یه تست یه‌دقیقه‌ای نشونتون می‌دم که بفهمین درِ انبار اپتون بازه یا نه. بریم که شروع کنیم!

توی قسمت قبل، داده رو مثل یه فرم نوشتیم، و قول دادیم بریم سراغ جایی که اپ همهٔ این فرم‌ها رو نگه می‌داره. قسمت وب‌اپ هم گفتیم دیتابیس، انبارِ رستورانه. این قسمت، می‌ریم توی همین انبار. کلاد کد (Claude Code)، کدکس (Codex) و آنتی‌گرویتی (Antigravity: ابزار گوگل)، وقتی اپی براتون می‌سازن که باید چیزی یادش بمونه، یه دیتابیس هم کنارش می‌سازن؛ یا روی همین کامپیوتر، یا روی سرویسی مثل Supabase یا Firebase. اگه بدونین اون تو چه خبره، هم دقیق‌تر ازشون کار می‌خواین، هم کارشون رو بهتر چک می‌کنین.

توی این ویدیو قدم به قدم می‌ریم جلو: اول خودِ دیتابیس و جدول‌هاش؛ بعد زبون اس‌کیو‌ال، و نو اس‌کیو‌ال؛ بعد Supabase و Firebase؛ و آخرش، قفلِ درِ انبار. اول ببینیم اون کار چرا غیب شد. بعضی اپ‌ها کارها رو فقط توی حافظهٔ برنامه نگه می‌دارن؛ با یه رفرش، یا خاموش شدن سرور، اون حافظه پاک می‌شه. بعضی‌ها هم توی خودِ مرورگر نگه می‌دارن؛ با رفرش می‌مونه، ولی فقط توی همون مرورگر، روی همون دستگاه. برای همین گوشیتون خالیه. دیتابیس یه برنامهٔ جداست که کارش همینه: داده رو مرتب نگه داره، و هر وقت خواستین، پیداش کنه.

از هر دستگاهی بیاین، همون یه انباره؛ و اگه سرور خاموش و روشن بشه، داده هنوز سر جاشه. پس وقتی از ایجنت (Agent) اپی می‌خواین که باید چیزی یادش بمونه، همون جملهٔ قسمت وب‌اپ رو، این بار برای کارها، بگین: «کارها باید توی دیتابیس بمونن، نه فقط توی مرورگر». بعد امتحانش کنین: یه کار اضافه کنین، و صفحه رو توی یه مرورگر دیگه باز کنین. اگه کار اونجا هم بود، یعنی واقعاً به دیتابیس رسیده. بیشتر دیتابیس‌ها داده رو توی جدول نگه می‌دارن؛ چیزی شبیه یه برگهٔ اکسل. اپلیکیشنِ لیستِ کارها یه جدول داره به اسم کارها.

هر ستون یه ویژگیه: عنوان، و اینکه انجام شده یا نه. هر ردیف هم یه کار. فرم‌های قسمت قبل یادتونه؟ هر فرم اینجا یه ردیف می‌شه، و اسم خونه‌هاش، اسم ستون‌ها. یه فرق مهم با اکسل: نوع هر ستون از قبل معلومه. title متنه، done درست یا غلط. اگه برنامه‌ای توی done بنویسه «بله»، دیتابیس خطا می‌ده و قبولش نمی‌کنه. یعنی جدول، فرم خالی خودش رو از قبل داره؛ همون ترفند آخر قسمت قبل، این بار خودِ دیتابیس چکش می‌کنه. یه ستون هم با بقیه فرق داره: آی‌دی، یه شمارهٔ یکتا برای هر ردیف.

دو تا کار می‌تونن یه عنوان داشته باشن، ولی آی‌دی‌شون هیچ‌وقت یکی نیست. بهش می‌گن کلید اصلی (Primary Key). هر کار هم مال یه لیسته: «خانه» یا «کار». می‌شه اسم لیست رو توی هر ردیف دوباره نوشت؛ ولی اگه یه روز اسم «خانه» رو عوض کنین، باید همهٔ ردیف‌ها رو یکی‌یکی درست کنین، و اگه یکی جا بمونه، داده با خودش نمی‌خونه. راهِ دیتابیس اینه: لیست‌ها یه جدول جدا دارن، هر کدوم با آی‌دی خودش. توی جدول کارها هم یه ستون هست که فقط شمارهٔ لیست رو نگه می‌داره؛ مثل اینکه گوشهٔ هر فرم بنویسین: «برای لیستِ شمارهٔ دو».

به این ستون می‌گن کلید خارجی (Foreign Key). و دیتابیس نمی‌ذاره به لیستی اشاره کنه که وجود نداره. به همین وصل شدن جدول‌ها می‌گن رابطه؛ برای همین به این دیتابیس‌ها می‌گن رابطه‌ای. یه اپ واقعی چند تا جدول داره، مثل کاربرها، سفارش‌ها و محصول‌ها، که با همین شماره‌ها به هم وصلن. پس وقتی ایجنت می‌گه «یه جدول تازه با یه کلید خارجی ساختم»، دقیقاً یعنی همین. برای حرف زدن با این جدول‌ها، یه زبون مشترک هست: اس‌کیو‌ال، یعنی «زبان پرسش ساختاریافته». لازم نیست شما بنویسینش؛ ایجنت می‌نویسه.

ولی اگه بتونین بخونینش، می‌فهمین ایجنت داره با داده‌تون چیکار می‌کنه. و خوندنش ساده‌ست، چون مثل یه جملهٔ انگلیسیه. بیاین با هم یکی از اینا رو بخونیم. SELECT، یعنی «بیار»: ستون title. FROM، یعنی «از»: جدول کارها. WHERE، یعنی «به شرطی که»: ستون done، برابر false باشه. یعنی: عنوان کارهایی رو بیار که هنوز انجام نشدن. جواب: خرید نان، و ارسال گزارش. به هر جمله‌ای که از دیتابیس چیزی می‌پرسه، می‌گن کوئری (Query). یه کوئری می‌تونه دو تا جدول رو هم به هم وصل کنه، که کنار هر کار، اسم لیستش هم بیاد.

یه کار برای همین هفته: از ایجنت بخواین کوئری هایی که اپتون اجرا می‌کنه رو یکی‌یکی، با یه جملهٔ فارسی کنارش، براتون بنویسه. خیلی از دیتابیس‌ها اس‌کیو‌ال می‌فهمن: Postgres، MySQL، و SQLite، که کل دیتابیسش یه فایله و سرور جدا نمی‌خواد؛ برای همین برای اپ‌های کوچیک روی localhost، گزینهٔ راحتیه. زبونشون یکیه، با فرق‌های کوچیک؛ مثلاً SQLite توی نوع ستون‌ها سهل‌گیرتره. به‌جز خوندن، سه تا کار دیگه هم هست، و اسمشون همون معنیشونه. INSERT، یعنی «اضافه کن»: یه ردیف تازه، خرید شیر.

UPDATE، یعنی «عوض کن»: کار شمارهٔ یک، انجام‌شده. DELETE، یعنی «پاک کن»: کار شمارهٔ دو. حالا مهم‌ترین نکتهٔ این قسمت. توی UPDATE و DELETE، همون تیکهٔ WHERE می‌گه کدوم ردیف‌ها. اگه WHERE جا بیفته، دیتابیس دیگه نمی‌پرسه کدوم. DELETE بدون WHERE، به قول مستندات خودِ Postgres، همهٔ ردیف‌های جدول رو پاک می‌کنه؛ و UPDATE بدون WHERE، همه‌شون رو عوض می‌کنه. اگه backup نداشته باشین، برگردوندنش معمولاً شدنی نیست. پس قبل از اینکه ایجنت روی دادهٔ واقعی UPDATE یا DELETE اجرا کنه، ازش بخواین جمله رو نشونتون بده، و اول با یه SELECT بشمره که چند تا ردیف عوض می‌شه.

اگه عددش با چیزی که انتظار داشتین نمی‌خونه، اجرا نکنه. همهٔ دیتابیس‌ها جدول ندارن. یه خانوادهٔ دیگه هست به اسم نو اس‌کیو‌ال: دیتابیس‌هایی که با جدول‌های رابطه‌ای کار نمی‌کنن. یکی از معروف‌ترین نوع‌هاش، هر چیزی رو به شکل یه سند نگه می‌داره: درست مثل فرم‌های قسمت قبل، کامل و دست‌نخورده. سندها توی پوشه‌هایی به اسم collection می‌رن؛ مثلاً یه پوشه برای کارها. اینجا لازم نیست فرم‌ها همه یه شکل باشن: یه کار برچسب داره، یکی یه خونهٔ اضافه برای مبلغ قبض. لیست، یا فرم توی فرم، هم راحت جا می‌شه؛ چیزی که توی یه خونهٔ جدول جا نمی‌شد.

ولی این آزادی یه هزینه داره. دیتابیس شکل سندها رو تعیین نمی‌کنه، پس مراقبتش با اپه. وصل کردن داده‌ها به هم هم سخت‌تره؛ برای همین گاهی اسم لیست رو توی خودِ سند هر کار هم می‌نویسن. و اگه اسم لیست عوض بشه؟ همون دردسر قدم چهار: همهٔ سندها باید عوض بشن. دیتابیس اصلی Firebase، به اسم Firestore، همین‌طوری کار می‌کنه. پس کدوم؟ با مثال. یه فروشگاه: مشتری، سفارش، محصول، پرداخت. همه به هم وصلن، و هر عددی باید دقیق با بقیه بخونه. اینجا اس‌کیو‌ال. داده‌ای که شکلش مدام عوض می‌شه، مثل تنظیمات هر کاربر، یا اپ موبایلی که باید بدون اینترنت هم کار کنه، کاری که Firestore خودش بلده: اینجا نو اس‌کیو‌ال راحت‌تره.

اگه مطمئن نیستین، پیشنهاد من: اس‌کیو‌ال. بیشتر اپ‌هایی که با ایجنت می‌سازیم، داده‌هاشون به هم وصلن، و جدول‌ها اشتباه رو زودتر نشون می‌دن. این مرز هم دیگه اون‌قدرها سفت نیست: Postgres می‌تونه یه ستون جیسون (JSON) هم نگه داره، و Firebase هم حالا یه سرویس اس‌کیو‌ال داره که زیرش Postgres هست. پس به ایجنت بگین داده‌تون چه شکلیه و چطور به هم وصله، و بخواین دلیل انتخابش رو بگه.

حالا دو تا اسمی که زیاد می‌شنوین. اول، Supabase. یه سرویسه که یه دیتابیس کامل Postgres روی اینترنت بهتون می‌ده، بدون اینکه خودتون سرور راه بندازین. دورش هم چیزهایی رو گذاشته که بیشتر اپ‌ها لازم دارن: ورود کاربرها، جای فایل‌ها، و یه ای‌پی‌آی (API: راه وصل شدن برنامه‌ها) آماده. یعنی Supabase برای هر جدول، خودش یه آدرس می‌سازه که اپ می‌تونه بهش درخواست بفرسته؛ همون نامه‌های HTTP قسمت پنج. پس اپ شما بدون نوشتن backend هم می‌تونه با جدول‌ها حرف بزنه. توی پنلش، جدول‌ها رو مثل اکسل می‌بینین، و کوئری رو همون‌جا اجرا می‌کنین.

Supabase مال شرکتی به همین اسمه، و ابزارهای اصلیش متن‌بازن. و چون زیرش Postgres هست، داده‌تون رو هر وقت خواستین، می‌تونین ببرین یه جای دیگه. پلن رایگانش، تا نوامبر دو هزار و بیست و شش: دو تا پروژهٔ فعال، پونصد مگابایت دیتابیس، و تا پنجاه هزار کاربر فعال در ماه. فقط دو تا نکته: پروژهٔ رایگانی که یه هفته کسی سراغش نره، متوقف می‌شه؛ و Supabase خودش ازش backup نمی‌گیره. و Firebase: سکوی گوگل برای ساختن اپ، که از سال دو هزار و چهارده مال گوگله. دیتابیس اصلیش همون Firestore هست، نو اس‌کیو‌ال و سندی.

قوتش اپ موبایله: اپ بدون اینترنت هم می‌خونه و می‌نویسه، و وقتی وصل شد، همه‌چی همگام می‌شه؛ هر تغییری هم فوراً روی دستگاه‌های دیگه میاد. ورود کاربرها، جای فایل، و کلی ابزار دیگهٔ گوگل هم کنارشه. و جدیداً یه سرویس اس‌کیو‌ال هم اضافه کرده، که زیرش Postgres هست. پلن رایگانش اسمش Spark هست. برای Firestore، تا نوامبر دو هزار و بیست و شش: یک گیگابایت داده، روزی پنجاه هزار بار خوندن، و روزی بیست هزار بار نوشتن. یعنی اینجا تعداد خوندن و نوشتن مهمه؛ صفحه‌ای که هر بار باز شدنش صدها سند رو می‌خونه، زود به سقف می‌رسه.

پس کدوم؟ اگه داده‌تون جدول‌هایی‌ان که به هم وصلن، مثل همون فروشگاه، یا می‌خواین اس‌کیو‌ال یاد بگیرین، Supabase. اگه اپ موبایل می‌سازین که باید بدون اینترنت هم کار کنه، یا پروژه‌تون توی ابزارهای گوگله، Firebase. هر دو پلن رایگان دارن، و کلاد کد، کدکس و آنتی‌گرویتی با هر دو کار می‌کنن. ولی یه چیز مشترک دارن که مهم‌ترین قسمت این ویدیوئه: توی هر دو، frontend می‌تونه مستقیم به دیتابیس وصل بشه. و این یعنی درِ انبار رو باید خودتون قفل کنین.

قسمت وب‌اپ گفتیم مشتری مستقیم نمی‌ره توی انبار؛ از آشپزخونه رد می‌شه. ولی با Supabase و Firebase، frontend مستقیم با دیتابیس حرف می‌زنه. برای همین آدرس پروژه و یه کلید عمومی توی کد frontend هست، که هر کسی توی مرورگر می‌تونه ببینتش. این ایراد نیست؛ از اول همین‌طوری طراحی شده، و مستندات Supabase می‌گه این کلید رو می‌شه بی‌خطر توی صفحه گذاشت. پس چی جلوی غریبه‌ها رو می‌گیره؟ قانون‌ها. توی Supabase بهشون می‌گن رو لول سکیوریتی (Row Level Security): برای هر جدول، قانونی که می‌گه هر کس کدوم ردیف‌ها رو ببینه.

برای این کار، هر ردیف یه ستون داره که می‌گه مال کدوم کاربره، و قانون می‌گه: «هر کاربر، فقط ردیف‌هایی که مال خودشه». مستنداتش می‌گه مثل اینه که دیتابیس به هر کوئری، خودش یه WHERE اضافه کنه. توی Firebase هم بهشون می‌گن Security Rules. حالا اشتباه رایج: جدولی که قانون نداره. اگه جدول رو توی پنل Supabase بسازین، این قانون خودش روشنه؛ ولی اگه با اس‌کیو‌ال ساخته بشه، که ایجنت‌ها معمولاً همین‌طوری می‌سازن، باید جدا روشنش کرد. و جدولی که روشن نیست، به قول خودِ Supabase، هر کسی که آدرس پروژه رو داره، می‌تونه همهٔ داده‌هاش رو بخونه، عوض کنه، و پاک کنه.

Firebase هم یه حالت تست داره که خودش می‌گه به همه اجازهٔ خوندن و نوشتن می‌ده. یه کلید دیگه هم هست، کلید مخفی، که از همهٔ این قانون‌ها رد می‌شه؛ اون هیچ‌وقت نباید توی frontend باشه. وقتی ایجنت با دیتابیس کار می‌کنه، سه تا عادت جلوی بیشتر دردسرها رو می‌گیره. یک: اول نقشه. قبل از اینکه جدولی بسازه، بخواین نقشهٔ جدول‌ها رو بده: چه جدول‌هایی، هر کدوم چه ستون‌هایی با چه نوعی، کدوم به کدوم وصله، و قانون دسترسی هر کدوم چیه. نقشه رو بخونین؛ عوض کردنش الان یه جمله‌ست، بعداً یه دردسر.

دو: هر تغییری توی ساختار جدول‌ها، یه فایل. بهش می‌گن مایگریشن (Migration): یه فایل اس‌کیو‌ال توی خودِ پروژه، که می‌گه مثلاً «به جدول کارها، یه ستون تاریخ اضافه کن». این‌طوری هر تغییر با Git ثبت می‌شه، مثل یه commit، و همون تغییر رو می‌شه روی دیتابیس اصلی هم اجرا کرد. پس بگین ساختار رو فقط با مایگریشن عوض کنه، نه دستی روی دیتابیس اصلی. سه: backup. قبل از هر تغییر بزرگ، یه نسخه از داده بگیرین. پلن رایگان Supabase خودش backup نمی‌گیره، و مستنداتش می‌گه خودتون مرتب خروجی بگیرین.

و اگه ایجنت رو مستقیم به دیتابیس وصل می‌کنین، اول به یه نسخهٔ آزمایشی، نه دیتابیسی که کاربر واقعی داره؛ خودِ Supabase هم همینو توصیه می‌کنه. و حالا تستی که اول ویدیو قولش رو دادم: تست غریبه. یه دقیقه وقت می‌گیره، و می‌گه درِ انبارتون بازه یا نه. یه غریبه چی داره؟ همون آدرس پروژه و کلید عمومی که توی صفحهٔ اپتونه، و هیچ لاگینی. پس شما هم با همونا امتحان کنین. به کلاد کد، کدکس یا آنتی‌گرویتی بگین: «با همون کلید عمومی که توی کد frontend هست، بدون لاگین، از هر جدول فقط بخون، و بگو از هر کدوم چی برگشت».

هر جدولی که داده‌ای داد که نباید می‌داد، درش بازه. بعد بگین: «روی همهٔ جدول‌ها رو لول سکیوریتی رو روشن کن، و برای هر کدوم قانونی بذار که هر کاربر فقط دادهٔ خودش رو ببینه». و همون تست، یه بار دیگه. توی پنل Supabase یه راه دیگه هم هست: بخش Security Advisor. هر جدولی که قانون نداره، اونجا با یه خطا اسمش میاد. توی Firebase هم، توی قانون‌های Firestore، دنبال قانونی بگردین که به همه اجازه می‌ده. و این تست رو بعد از هر جدول تازه تکرار کنین. پس بیاین مرور کنیم. اپی که باید چیزی یادش بمونه، دیتابیس لازم داره؛ نه حافظهٔ برنامه، نه فقط مرورگر.

دیتابیس‌های اس‌کیو‌ال داده رو توی جدول نگه می‌دارن: هر ردیف یه چیز، هر ستون یه نوع، و جدول‌ها با شماره به هم وصلن. اس‌کیو‌ال رو مثل یه جمله بخونین: SELECT، FROM، WHERE؛ و هیچ DELETE یا UPDATE بدون WHERE اجرا نشه. نو اس‌کیو‌ال فرم‌ها رو کامل توی پوشه نگه می‌داره: آزادتره، ولی نظمش با شماست. Supabase، Postgres رو آماده بهتون می‌ده؛ Firebase، سکوی گوگله با Firestore. و با هر دو، frontend مستقیم وصله؛ پس قانون‌های دسترسی روشن، کلید مخفی دور از مرورگر، و تست غریبه بعد از هر جدول تازه.

اگه این ویدیو به کارت اومد، لایک کن تا یادت نرفته. سؤالی داری؟ همین الان توی کامنت‌ها بپرس. یادت نره سابسکرایب کنی، و برای دوستات هم بفرست که اونا هم یاد بگیرن. توی قسمت بعدی مفاهیم پایه، می‌ریم سراغ پکیج‌ها: تیکه‌های آماده‌ای که ایجنت به پروژه اضافه می‌کنه، و همون package.json که قسمت قبل دیدیم. می‌بینمتون.